Boekbespreking 11 december 2017  

 

Flaptekst

 

Sonja Barend was decennialang een van de meest vertrouwde gezichten op de Nederlandse televisie. Generaties groeiden op met haar programma's. Haar heldere en betrokken manier van interviewen was een voorbeeld en inspiratie voor velen. Achter haar elegante en intelligente verschijning gaat een aangrijpend oorlogsverleden schuil.

 

Dit keer zoekt zij naar antwoorden op haar eigen vragen die te maken hebben met het lot van haar vader en moeder in oorlogstijd. Vragen die haar sinds haar kindertijd achtervolgen. In deze indringende memoires probeert ze inzicht te geven in hetgeen haar gedurende haar hele loopbaan heeft bewogen en de richting in haar televisiewerk heeft bepaald. Daarmee komt Sonja Barend, die voor velen al zo vertrouwd was in de huiskamer nog dichterbij. Je ziet mij nooit meer terug is een intiem en ontroerend document

 

In mijn ogen kan mijn vader geen kwaad doen.

Ik heb hem bij elkaar gefantaseerd bij het eindeloos kijken naar die ene foto op mijn werktafel.

 

‘Je ziet mij nooit meer terug’ van Sonja Barend is het eerste boek dat we als net opgestarte leeskring gaan bespreken.

 

Een paar maanden geleden hebben wij, dames van de leeskring, kennis gemaakt met elkaar. Het klikte direct, want we houden allemaal van lezen en zien de leeskring als een mooie manier om meer te gaan lezen – voor degenen voor wie het er al langere tijd niet meer van kwam – en om met andere enthousiaste lezers leeservaringen uit te wisselen. Tijdens de kennismaking spreken we af dat we literatuur gaan lezen & bespreken. Literatuur is niet voorspelbaar en zorgt door o.a. diepgang, gelaagdheid en originaliteit voor voldoende bespreekpunten.

 

In voorbereiding op de bespreking van Sonja’s boek heb ik op internet gezocht naar recensies. De meeste zijn positief , de volkskrant omschrijft het als een levensverhaal dat sober, koel en krachtig is geschreven. Niet iedereen op internet is positief over het boek. Iemand schrijft: ‘ Zo afstandelijk geschreven. Een aaneenschakeling van feiten. Ze had zich beter bij de tv kunnen houden.’

 

Ook binnen de leeskring lopen de meningen over het boek uiteen. De jongere dames hebben zich er doorheen geworsteld. Zij kennen Sonja Barend niet van tv en denken dat de memoires van bijvoorbeeld Eva Jinek aansprekender waren geweest om te lezen. Twee van de iets oudere dames hebben het boek met veel plezier en herkenning gelezen, zij vinden het een goed boek.

 

Verhaalanalyse

Omdat we een startende leeskring zijn waarin ik de enige dame ben die ervaring heeft met boekbesprekingen heb ik ervoor gekozen te beginnen met een verhaalanalyse waarin elementen zoals opbouw, perspectief, personages, thema, motief en titel aan bod komen.

 

De opbouw wordt voornamelijk als chaotisch en rommelig ervaren. Tijdsprongetjes naar Sonja’s  kindertijd zonder uitleg dragen hieraan bij. Sommige dames hebben de indruk dat Sonja het als bekende Nederlander niet nodig vindt veel uitleg te geven aan haar lezers.

Het plaatje van Sonja’s vader wordt gaandeweg ingekleurd op basis van haar gedachten over hem en wat ze feitelijk over hem hoort en leest. Dit geldt ook voor de relatie die Sonja met haar moeder heeft. Het zwijgen van haar moeder over het verleden doet Sonja niet minder van haar houden. Dat Sonja’s vraag, de belangrijkste meest persoonlijke vraag ooit niet gesteld wordt aan haar moeder wordt door alle dames als schrijnend ervaren.

Het wordt jammer gevonden dat Sonja niet meer open kan zijn, waardoor het verhaal kalmpjes voortkabbelt. Kiest Sonja er bewust voor bepaalde gevoelens voor zichzelf te houden of is dit de persoon Sonja? Deze vraag kunnen we niet beantwoorden.

 

Een autobiografie wordt vanzelfsprekend in de ik-vorm verteld. Het is het favoriete vertelperspectief van de dame die ook zelf wel eens iets schrijft. Zo kun je  lezers heel dicht bij jezelf en de vertelde wereld laten komen. Ondanks dit vertelperspectief houdt Sonja als ‘grande dame’ afstand.

 

De personages zijn niet sterk uitgewerkt, ze zijn oppervlakkig. Veel komen we niet over ze te weten, alleen de grote lijnen van hun handelen en emoties. Het blijft allemaal keurig binnen de lijntjes.

 

Het thema is op internet snel gevonden:  Het leven van een vrouw wordt bepaalt door de zoektocht naar haar vader, die in Auschwitz werd vermoord.

 

Motieven (die het thema ondersteunen en terugkeren in het verhaal) zijn er voldoende: trouw en ontrouw aan jezelf en anderen, familiegeheimen in oorlogstijd, driehoek vader-moeder-kindrelaties, de impact van religie. Sommige dames vroegen zichzelf al lezende af wat zij in een vergelijkbare situatie als Sonja’s moeder zouden doen. Is gevaar altijd herkenbaar en kun je je reactie hierop voorspellen? In hoeverre was Sonja’s moeder op de hoogte van het gevaar dat haar man liep?

We praten erover door, plaatsen de vraag in het hier en nu en komen erachter dat dit niet simpel te beantwoorden is. We concluderen dat je pas weet hoe je reageert als je daadwerkelijk in de situatie geplaatst wordt. Er ontbreekt veel informatie in het boek rond deze vraag. We piekeren mee met Sonja die ook zichzelf al die vragen stelt. Wij vragen verder door dan Sonja in het boek doet en bedenken ons dat Sonja’s moeder misschien al een relatie met een andere man had toen haar eigen man werd opgehaald.  

 

De titel is intrigerend, poëtisch en prachtig gekozen. Een van de dames vindt de titel het mooiste aan het boek.

 

De schrijfstijl wordt door alle dames als eenvoudig maar niet simpel ervaren. Er is sprake van een tikje humor. De oudste dame vond het fijn om zich mee te laten nemen naar Sonja’s kinderjaren, de herkenning – ook al is de leesdame een stukje jonger dan Sonja – van het sobere leven in de naoorlogse jaren is groot.

 

Willen we meer lezen van Sonja?

We denken dat Sonja alles verteld heeft wat ze kwijt wil en verwachten niet een volgend boek van haar. We kunnen ons niet goed voorstellen in welk ander genre ze een nieuw boek zou kunnen schrijven.

 

Wat roept het boek op?

Sonja’s boek laat ons nadenken over de keuzes die we zelf maken, maar ze irriteert ook. Waarom heeft ze nooit, al was het maar één keer, doorgevraagd? Er is ook begrip voor het ‘kind Sonja’ dat aanvoelde dat ze niet door moest vragen bij haar moeder. Oorlog was een beladen onderwerp in direct betrokken families. Eén van de dames trekt de vergelijking met religie. Zij weet uit eigen ervaring dat dit in families een beladen onderwerp kan zijn.

De zorg van Sonja’s moeder voor haar dochter en de liefde die Sonja voor haar moeder voelt ontroert.

 

Hoe eindigt het boek?

Het boek heeft geen verrassend slot. Als lezer voel je aankomen dat Sonja’s vragen onvoldoende beantwoord blijven. Sonja eindigt filosofisch als ze zich afvraagt of ze een ander en gelukkiger mens was geworden als ze minder over het verleden van haar ouders had geweten.

Dit is lang in mijn hoofd blijven hangen!